Η ζωή στην αρχαία Αθήνα (γ' μέρος): το πολίτευμα και ο δήμος



Η ιδανική πολιτεία για τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη

Ο Πλάτωνας
Σύμφωνα με τον Πλάτωνα (Πολιτεία), οι πράξεις ενός ατόμου αποβλέπουν εν τέλει στην "ευδαιμονία", την αναζήτηση της ευτυχίας, την οποία θα επιτύχει με τη βέλτιστη αξιοποίηση των δεξιοτήτων του. Για να εκμεταλλευτεί στο έπακρο τις ικανότητές του πρέπει να διακατέχεται από "αρετή", η οποία με τη σειρά της προϋποθέτει την επίγνωση του τι είναι καλό και τι κακό. Με τη μέθοδο της επαγωγής, η ευδαιμονία επιτυγχάνεται με την ορθή διάκριση μεταξύ καλού και κακού. 

Ο Πλάτωνας, γόνος αριστοκρατικής οικογένειας, τάχθηκε ανοιχτά υπέρ της ολιγαρχίας, ισχυριζόμενος ότι λίγοι άνδρες και γυναίκες διαθέτουν τα απαραίτητα προσόντα για να φέρουν σε πέρας την επιτυχή διαχείριση των κοινών. Στο 4ο βιβλίο της Πολιτείας, ο Σωκράτης συνδιαλέγεται με τον Αδείμαντο, και του αναφέρει ότι μια πόλη κυβερνάται σοφά όταν δίνεται έμφαση στην ορθή σκέψη, την "ευβουλία". Και αφού η ορθή σκέψη δεν μπορεί να προέλθει από την "αμάθεια", επιβάλλεται ένα επίπεδο μόρφωσης/γνώσης, η "επιστήμη". Η γνώση όμως αυτή, δεν μπορεί να συγχέεται με την κατάρτιση την επαγγελματική, τη γνώση επάνω σε μία τέχνη/επάγγελμα. Γι' αυτό και στην ιδανική πολιτεία του Πλάτωνα, μόνο μια μικρή κάστα εύπορων πολιτών αναλαμβάνει τη λειτουργία του κράτους, οι λεγόμενοι "φύλακες", με προεξάρχοντα έναν φιλόσοφο-βασιλιά.

Ο Αριστοτέλης
Ο Αριστοτέλης, γόνος κι αυτός αριστοκρατικής οικογένειας, ενστερνίζεται τα παραπάνω επιχειρήματα του δασκάλου του Πλάτωνα (Ηθικά Νικομάχεια). Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ο άνθρωπος είναι από τη φύση του "πολιτικό ον", και ως εκ τούτου η κοινότητα (η πόλις) υπάρχει εκ φύσεως  και όχι ως αποτέλεσμα συμβιβασμού, πράγμα που ισχύει και για τις μορφές εξουσίας εντός της κοινότητας. Στα Πολιτικά ΙΙΙ, αναφέρει ότι η μέγιστη συνεισφορά του ατόμου μπορεί να προέλθει από την "αρετή" και τη "φρόνηση", γι' αυτό και οι κυβερνητικές θέσεις πρέπει να καταλαμβάνονται από αυτούς που κατέχουν τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Η παιδεία και η καλλιέργεια του πνεύματος είναι καταλυτικής σημασίας για να προσεγγιστεί η απαιτούμενη ψυχική ανάταση. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, την εξουσία πρέπει να την έχουν οι αρτιότερα μορφωμένοι, δηλαδή οι εύποροι και η αριστοκρατική τάξη. Σημειωτέον, ότι η παιδεία στην αρχαιότητα εξαρτιόταν από την οικονομική ευχέρεια του καθενός, και ήταν σχεδόν αποκλειστικό προνόμιο των πλουσίων.

Ο Πλάτωνας σε κείμενα της ύστερης ωριμότητάς του, αναθεώρησε την πεποίθησή του ότι η ιδανική πολιτεία πρέπει να διοικείται από έναν φιλόσοφο-βασιλιά, προκρίνοντας ως βέλτιστη πολιτική στάση την αμέριστη προσήλωση όλων των πολιτών στους νόμους του κράτους. Στους διαλόγους Πολιτικός (≈366/2 π.Χ.) και Νόμοι (≈360-348 π.Χ. - ανολοκλήρωτος λόγω του θανάτου του), αποδέχεται ότι δεν είναι λειτουργική η διοίκηση μιας πολιτείας από έναν φιλόσοφο-βασιλιά, ούτε από μία μικρή ελίτ. Ανασκευάζοντας, τοποθετείται υπέρ της θέσπισης ενός κορμού νόμων που θα διαπνέονται από την αρχή του κοινού συμφέροντος όλων των πολιτών. Οι νόμοι αυτοί, σύμφωνα με τον Πλάτωνα, πρέπει να προκύψουν εθελοντικά, να προσβλέπουν στην πνευματική καλλιέργεια της κοινωνίας στο σύνολό της, και να αποτελούν θέσφατο.


Χειραγώγηση και διαφθορά

Απεικόνιση της Εκκλησίας του Δήμου
Η παιδεία των πολιτών και η ορθή ενημέρωσή τους από τις κυβερνήσεις τους είναι άρρηκτα συνυφασμένες με την εύρυθμη λειτουργία ενός κράτους. Ο George Washington, ο πρώτος Αμερικανός πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, αναφέρει σχετικά στην αποχαιρετιστήρια ομιλία του (1796): "(...) in proportions as the structure of a government gives force to public opinion, it is essential that public opinion should be enlightened".  

Την ίδια διαπίστωση κάνει και ο Κικέρων, Ρωμαίος ρήτορας και πολιτικός, στο βιβλίο του Pro Flacco (59 π.Χ.), χρησιμοποιώντας τους Αθηναίους ως παράδειγμα προς αποφυγή. "When inexperienced men, unskilled and ignorant in all affairs, sat together in the theater, then they undertook pointless wars; then they placed seditious men in charge of the commonwealth, then they expelled the most deserving citizens from the state."


Το ζήτημα της χειραγώγησης του δήμου (λαού), απασχόλησε τόσο τους υπέρμαχους της δημοκρατίας όσο και τους υποστηρικτές της ολιγαρχίας, υπό διαφορετική οπτική όμως για κάθε παράταξη. Οι μεν αντί-δημοκρατικοί εστίαζαν στο γεγονός ότι ο όχλος μπορεί εύκολα να παραπλανηθεί, αναφέροντας ως δυνητικά επικίνδυνα τα ιδιοτελή κίνητρα του κάθε πολίτη. Οι δε δημοκρατικοί έκρουαν τον κώδωνα του κινδύνου για τους αριστοκράτες, που μπορούσαν με τα οικονομικά μέσα που διέθεταν να διαφθείρουν την κοινή γνώμη και να την αποπροσανατολίσουν, αναδεικνύοντας τα ιδιοτελή κίνητρα των πλουσίων. Ο Δημοσθένης στο λόγο του Περί ατελείας προς Λεπτίνην (354 π.Χ.), παραδέχεται ότι σε ορισμένες περιπτώσεις είναι εύκολο να παραπλανηθεί ο λαός: "τὸ ῥᾳδίως ἐξαπατᾶσθαι τὸν δῆμον".


Η Πνύκα στην Ακρόπολη, όπου λάμβαναν χώρα οι συνελεύσεις της Εκκλησίας του Δήμου



Ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης αναφέρθηκαν εκτενώς στον κίνδυνο αποσταθεροποίησης του πολιτεύματος λόγω ελλιπής μόρφωσης των πολιτών. Ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά, συχνά υπαινίσσεται ή δηλώνει απροκάλυπτα, ότι ο δήμος έχει χαμηλό διανοητικό επίπεδο λόγω έλλειψης παιδείας,  γεγονός που τον καθιστά έρμαιο των δημαγωγών που με ευκολία μπορούν να τον στρέψουν εναντίον ακόμα και των δικών του συμφερόντων. 

Στις Ικέτιδες (420 π.Χ.) του Ευριπίδη, ένας αγγελιοφόρος από τη Θήβα εξηγεί γιατί η δημοκρατία είναι υποδεέστερη της μοναρχίας εξαιτίας της χειραγώγησης των μαζών. Ακόμα και ο Ηρόδοτος, υπέρμαχος του δημοκρατικού πολιτεύματος, εξέφρασε τις ίδιες ανησυχίες. Αναφερόμενος στην απόφαση της Εκκλησίας του Δήμου να στείλει στράτευμα για τη στήριξη της ΙωνικήςΕπανάστασης (499 π.Χ.) εναντίον των Περσών, και αντιπαραβάλλοντάς την με την άρνηση για βοήθεια από τον βασιλιά της Σπάρτης Κλεομένη, σημειώνει ότι ήταν ευκολότερο να παραπλανηθούν πολλοί άνδρες παρά ένας. Ο Ίωνας ηγέτης Αρισταγόρας απέτυχε να ξεγελάσει έναν Σπαρτιάτη, αλλά κατάφερε να πείσει τριάντα χιλιάδες Αθηναίους: "πολλοὺς γὰρ οἶκε εἶναι εὐπετέστερον διαβάλλειν ἢ ἕνα, εἰ Κλεομένεα μὲν τὸν Λακεδαιμόνιον μοῦνον οὐκ οἷός τε ἐγένετο διαβάλλειν, τρεῖς δὲ μυριάδας Ἀθηναίων ἐποίησε τοῦτο." (Ηρόδοτος, 5.97.2)   

Κάλπη της Ηλιαίας
  Η τάση που είχε ο δήμος να αντιμετωπίζει με φθόνο, και σε ορισμένες περιπτώσεις με προθέσεις εξόντωσης τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα, αναφέρεται σε πολλά κείμενα. Στις Σφήκες (422 π.Χ.) του Αριστοφάνη, ο Φιλοκλέωνας, συμμετέχοντας σε ένα λαϊκό δικαστήριο, ανυπομονεί να ρίξει καταδικαστική ψήφο έχοντας ως κριτήριο τα αρνητικά συναισθήματα που τρέφει για τους εύπορους συμπολίτες του. Το ταξικό μίσος θίγεται και από τον Πλούταρχο. Αναφέρει ως παράδειγμα τον εξοστρακισμό του Αριστείδη: "ἐξοστρακίζουσι τὸν Ἀριστείδην, ὄνομα τῷ φθόνῳ τῆς δόξης φόβον τυραννίδος θέμενοι".

Κέρματα για την ψηφοφορία στην Ηλιαία
Πολλές έντιμες προσωπικότητες καταστράφηκαν από τη διαβολή και το φθόνο. Ο Μιλτιάδης και ο Κίμωνας φυλακίστηκαν για χρέη. Ο Θεμιστοκλής εξορίστηκε ως εχθρός της πατρίδας του. Ο Αναξαγόρας αναγκάστηκε να φύγει από την Αθήνα, για να μην περάσει από δίκη για αθεΐα. Ο Φειδίας κατηγορήθηκε ότι καταχράστηκε χρήματα της πόλης. 
Η άποψη ότι ο πλούτος διαφθείρει, ήταν ευρέως διαδεδομένη στην αρχαία Αθήνα, και η έκπτωση που μπορεί να κάνει ένα άτομο στις ηθικές του αξίες με κίνητρο τον πλουτισμό, επισημάνθηκε από προσωπικότητες όλων των παρατάξεων, είτε είχαν δημοκρατικά είτε ολιγαρχικά φρονήματα. Στο Γοργία του Πλάτωνα (≈380 π.Χ.), ο Σωκράτης αναφέρει ότι οι σκληρότερες ποινές στον Άδη, επιβάλλονται στους τυράννους και τους βασιλείς των πόλεων. Είναι εκείνοι που διαπράττουν τα σοβαρότερα αδικήματα, γιατί έχουν τη δυνατότητα λόγω θέσης να το κάνουν. "Οἶμαι δὲ καὶ τοὺς πολλοὺς εἶναι τούτων τῶν παραδειγμάτων ἐκ τυράννων καὶ βασιλέων καὶ δυναστῶν καὶ τὰ τῶν πόλεων πραξάντων γεγονότας· οὗτοι γὰρ διὰ τὴν ἐξουσίαν μέγιστα καὶ ἀνοσιώτατα ἁμαρτήματα ἁμαρτάνουσι."

Ο Περικλής
Οι Αθηναίοι είχαν απεριόριστη εμπιστοσύνη σε άτομα τα οποία θεωρούσαν αδιάφθορα. Ο Θουκυδίδης αναφέρεται στην τεράστια επιρροή που ασκούσε ο Περικλής στον δήμο, αποδίδοντάς τη αφενός στη διορατικότητα και το κύρος του, και αφετέρου στο γεγονός ότι θεωρούνταν "χρημάτων διαφανῶς ἀδωρότατος", ασυγκίνητος στον χρηματισμό και τη διαφθορά.


Η έννοια του "δήμου" στην αρχαία Αθήνα

Όταν ένας Αθηναίος πολίτης με δημοκρατικά φρονήματα χρησιμοποιούσε τον όρο δήμος, δεν αναφερόταν στο δημοκρατικό πολίτευμα, αλλά στο σύνολο των πολιτών και στο θεσμοθετημένο όργανο της Εκκλησίας του Δήμου. Δεν αντιλαμβανόταν τον δήμο σαν μια κοινωνική οντότητα με ταξικούς διαχωρισμούς. Αντιθέτως, η ανώτερη τάξη των αριστοκρατών που τασσόταν υπέρ ενός ολιγαρχικού πολιτεύματος, θεωρούσε τον δήμο ως το κοινωνικό στρώμα που συμπεριλάμβανε τους φτωχούς, τους εμπόρους και μικρομεσαίους επαγγελματίες, τους εργάτες και τους άνεργους, που ήταν η πλειοψηφία των πολιτών. Έβλεπαν ανταγωνιστικά αυτόν τον όχλο, διότι υπερτερούσε αριθμητικά τόσο στη νομοθετική όσο και στη δικαστική εξουσία.
  
Ο όρος δήμος σημειολογικά παρέπεμπε στην Εκκλησία του Δήμου. Ωστόσο οι δύο έννοιες δεν ήταν συνώνυμες. Η Εκκλησία του Δήμου αναφερόταν στον θεσμό και τις λειτουργίες του, όπως και στον χώρο που λάμβαναν χώρα οι λαϊκές συνελεύσεις. Ήταν πάντα ο δήμος όμως που νομοθετούσε ή ψήφιζε δια της ανατάσεως του χεριού, οι πολίτες, ποτέ η Εκκλησία του Δήμου. Επιπλέον ο όρος δήμος δεν χρησιμοποιούνταν για να χαρακτηρίσει τα άτομα που συμμετείχαν στις συνελεύσεις της Εκκλησίας του Δήμου. Οι συμμετέχοντες ονομάζονταν εκκλησιαστές.
  
Η Εκκλησία του Δήμου και τα Λαϊκά Δικαστήρια της Ηλιαίας ήταν ξεχωριστά σώματα με διακριτούς ρόλους, αλλά ήταν και τα δύο όργανα έκφρασης της βούλησης του δήμου, με την Εκκλησία του Δήμου να είχε σαφώς τον πρώτο λόγο. Είναι ανακριβής ο ισχυρισμός ορισμένων μελετητών, ότι υπήρχε ταυτότητα μεταξύ των δύο. Όσοι τον αναφέρουν, στηρίζουν την επιχειρηματολογία τους στο γεγονός ότι εκκλησιαστές και ηλιαστές (δικαστές) ήταν οι ίδιοι άνδρες. Δεν αληθεύει όμως. Στην Εκκλησία του Δήμου δικαίωμα συμμετοχής είχαν όλοι οι πολίτες άνω των 20 ετών, δηλαδή περίπου 30 χιλιάδες Αθηναίοι. Οι δικαστές στην Ηλιαία ήταν κάθε χρόνο 6.000 και επιλέγονταν με κλήρωση. Έπρεπε να είναι άνω των 30 ετών, κριτήριο που αντιστοιχούσε πληθυσμιακά σε 20 χιλιάδες Αθηναίους. Τουτέστιν, μόνο τα 2/3 των πολιτών είχαν δικαίωμα συμμετοχής καί στα δύο σώματα. Ο λόγος που είχε τεθεί το ηλικιακό κριτήριο είναι προφανής. Στην αρχαία Αθήνα επικρατούσε η άποψη ότι ο άνθρωπος αναπτύσσει τη σοφία και τη λογική με την πάροδο του χρόνου. Οι νέοι θεωρούνταν ότι λειτουργούν παρορμητικά και ότι ήταν επιρρεπείς στην απερίσκεπτη επιθυμία τους για πολέμους και επαναστάσεις. Δεν είναι τυχαίο, ότι οι λέξεις νεοτερίζειν και νεοτερισμός ήταν ιδιωματικοί αττικοί όροι για την "υποκίνηση επανάστασης" και την "επανάσταση" αντίστοιχα.





Άλλη μία ειδοποιός διαφορά μεταξύ εκκλησιαστών και ηλιαστών, ήταν το γεγονός ότι οι δεύτεροι έδιναν κάθε χρόνο με την εκλογή τους τον ηλιαστικό όρκο, τον οποίο τιμούσαν με μεγάλη ευλάβεια και τον θεωρούσαν ιερό. Στην Εκκλησία του Δήμου οι συμμετέχοντες δεν έδιναν κάποιον όρκο. Επίσης στην Εκκλησία του Δήμου η ψήφος δινόταν με την ανάταση του χεριού, ενώ στην Ηλιαία με μυστική ψηφοφορία σε κάλπη. Έτσι, υπήρχε η δυνατότητα άσκησης πιέσεων για να χειραγωγηθούν οι εκκλησιαστές, ενώ στα δικαστήρια η μέθοδος της ψηφοφορίας διασφάλιζε ότι οι πολίτες θα τύχουν μιας δίκαιης αντιμετώπισης. Ο Θουκυδίδης αναφέρει χαρακτηριστικά, ότι το 415 π.Χ. πολλοί εκκλησιαστές φοβήθηκαν να φανερώσουν την αντίθεσή τους στη Σικελική εκστρατεία.

Όλοι οι πολίτες που συμμετείχαν στα κοινά και ήταν υποχρεωμένοι να αφήσουν την εργασία τους λάμβαναν χρηματική αποζημίωση. 

 Τον 5ο αιώνα οι Αθηναίοι θεωρούσαν ότι η νομοθετική εξουσία του Δήμου ήταν υπεράνω της δικαστικής. "Ἁπάντων γὰϱ αὐτὸς αὑτὸν πεπoίηϰεν ὁ δῆμoς ϰύϱιoν, ϰαὶ πάντα διoιϰεῖται ψηφίσμασιν ϰαὶ διϰαστηϱίoις, ἐν oἷς ὁ δῆμος ἐστιν ὁ ϰϱατῶν" (Αριστοτέλης, Πολιτικά, 41.2). Τον 4ο αιώνα όμως η δικαστική εξουσία παίρνει το πάνω χέρι και οι δικαστές αναφέρονται ως οι "κύριοι πάντων".


Κλείνοντας, είναι σαφές ότι στην άμεση δημοκρατία όπως λειτούργησε στην αρχαία Αθήνα, λήφθηκαν και ορισμένες λανθασμένες αποφάσεις λόγω ψυχολογικής πίεσης, πολιτικών επιρροών και κακής ενημέρωσης. Ενίοτε, υπήρξαν φαινόμενα χειραγώγησης και εσκεμμένης παραπληροφόρησης του πλήθους. Η συντριπτική πλειοψηφία όμως των νομοθετημάτων ή των δικαστικών ετυμηγοριών που ψηφίζονταν καθημερινά, λαμβάνονταν με γνώμονα ένα αίσθημα ευθύνης και προσήλωσης στην απονομή δικαιοσύνης που δεν είχε προηγούμενο στην ιστορία της ανθρωπότητας. Τα θεσμοθετημένα συλλογικά όργανα της αθηναϊκής πόλης-κράτους έδιναν τη δυνατότητα στον πολίτη που συμμετείχε στα κοινά να ασχοληθεί ενεργά με τα προβλήματα που τον απασχολούσαν σε προσωπικό επίπεδο, και ταυτόχρονα να υπηρετήσει ανιδιοτελώς το κοινό συμφέρον. Εξ ου και η τεράστιας σημασίας παρακαταθήκη που άφησαν για όλη την ανθρωπότητα. Η άμεση δημοκρατία στην αρχαία Αθήνα παραμένει φάρος στην πολιτική, και δείχνει το δρόμο που πρέπει να ακολουθήσουν οι μελλοντικές γενεές ώστε να επιτευχθεί η περίφημη ευδαιμονία του Πλάτωνα.

 
Υπέρμαχοι της Δημοκρατίας

Περικλής

Θεμιστοκλής

Θουκυδίδης

Αναξαγόρας

Ηρόδοτος

Πρωταγόρας

Σοφοκλής

Αριστοφάνης

Δημοσθένης

Δημόκριτος

Λυσίας

Σόλωνας (αν και προερχόταν 
από αριστοκρατική οικογένεια)


Υπέρμαχοι της Ολιγαρχίας

Πλάτωνας

Αριστοτέλης

Θηραμένης

Κριτίας

Ξενοφώντας

Χαρμίδης

Ερατοσθένης